Punkt zwrotny w orzecznictwie
Kwestia zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu od wielu lat jest przedmiotem sporów sądowych pomiędzy właścicielami nieruchomości a przedsiębiorstwami przesyłowymi. Spory te dotyczą zarówno legalności korzystania z cudzych nieruchomości w celach infrastrukturalnych (przemysłowych), jak i finansowania tegoż korzystania. Efektem długoletniej praktyki ukształtowała się linia orzecznicza dopuszczająca zasiadywanie takich służebności jeszcze przed 2008 r, kiedy to weszły w życie przepisy wprowadzające „właściwą” służebność przesyłu. Wydany dnia 2 grudnia 2025 r. przez Trybunał Konstytucyjny wyrok (sygn. P 10/16) uznaje dotychczas stosowaną wykładnię art. 292 k.c. w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c., pozwalającą na doliczenie do okresu zasiedzenia także czasu przypadającego przed wprowadzeniem do Kodeksu cywilnego instytucji służebności przesyłu, za sprzeczną z Konstytucją.
Dotychczasowa praktyka orzecznicza
Jeszcze przed rokiem 2008 Kodeks cywilny nie dysponował instytucją służebności przesyłu z art. 3051 – 3055 jako odrębnym, ograniczonym prawem rzeczowym. W praktyce przedsiębiorstwa przesyłowe, korzystały z cudzych nieruchomości w sposób, który stał się podstawą sporów o istnienie tytułu prawnego oraz możliwość nabycia służebności przez zasiedzenie. Służebność przesyłu została wprowadzona do Kodeksu cywilnego ustawą z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2008, Nr 116, poz. 731), regulując tym samym możliwość korzystania przez przedsiębiorców przesyłowych z cudzych nieruchomości celem umieszczenia i utrzymania urządzeń przesyłowych.
Z upływem czasu kluczowym instrumentem prawnym porządkującym te kwestie stała się instytucja zasiedzenia. W orzecznictwie wypracowano pogląd, o możliwości zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej w treści służebności przesyłu, mimo, że sama służebność przesyłu nie była przed 2008 r. znana ustawie.
Takie podejście poskutkowało ustabilizowaniem pozycji prawnej przedsiębiorstw przesyłowych, które przed roszczeniami właścicieli nieruchomości mogły skutecznie bronić się poprzez instytucję zasiedzenia. Dla właściciela nieruchomości oznaczało to trwałe ograniczenie prawa własności, często bez umowy czy odpowiedniego świadczenia pieniężnego za korzystanie z gruntu.
Zapytanie prawne do Sądu Najwyższego – narastające wątpliwości
Narastające wątpliwości odnośnie konstytucyjnej dopuszczalności takiej praktyki – szczególnie w aspekcie ochrony prawa własności – doprowadziły do skierowania przez Sąd Okręgowy w Lublinie pytania prawnego do Sądu Najwyższego. Za postanowieniem Sądu Najwyższego, treść pytania kształtowała się następująco:
,,Czy przysądzenie własności nieruchomości przed dniem 3 sierpnia 2008 roku przerywa bieg terminu zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu obciążającej tę nieruchomość?”.
Przełomowe postanowienie SN ws. III CZP 108/22
W uzasadnieniu postanowienia z dnia 24 lutego 2023 r., Sąd Najwyższy podważył dominujące dotychczas w orzecznictwie założenie, wedle którego przed 3 sierpnia 2008 r. mógł biec termin zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, a po tej dacie dotychczasowy okres zasiedzenia podlegał doliczeniu do czasu posiadania wymaganego do zasiedzenia służebności przesyłu. Sad Najwyższy zakwestionował jego zgodność z zasadą numerus clausus praw rzeczowych, zasadą zaufania do prawa oraz z fundamentalnym prawem własności. W postanowieniu stwierdzono brak podstaw prawnych, wynikających z obowiązujących przepisów, jak i brak argumentów pozaprawnych pozwalających przyjąć dopuszczalność doliczania okresu posiadania służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu przed dniem 3 sierpnia 2008 r., do okresu niezbędnego dla zasiedzenia służebności przesyłu. Sąd Najwyższy zakwestionował możliwość doliczenia okresu sprzed nowelizacji do zasiedzenia służebności przesyłu.
Skierowane do SN pytanie oraz treść uzasadnienia postanowienia z dnia 24 lutego 2023 r. sygnalizowało niejednoznaczność wcześniejszej wykładni oraz jej kontrowersyjność z perspektywy Konstytucji. Postanowienie zapoczątkowało dalszą jej weryfikację na płaszczyźnie konstytucyjnej.
Konstytucyjna ocena stosowanej dotychczas wykładni – wyrok TK P 10/16
Dnia 2 grudnia 2025 r. Trybunał Konstytucyjny rozpoznał połączone pytania prawne sądów rejonowych (z Grudziądza i Brodnicy) wydając wyrok w sprawie P 10/16. Trybunał orzekł:
,,Art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2025 r. poz. 1071, ze zm.), rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 3051-3054 ustawy – Kodeks cywilny, w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, są niezgodne z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.’’
Omawianym wyrokiem TK uznał więc dotychczasową praktykę, pozwalającą na doliczanie do okresu zasiedzenia także czasu przypadającego przed wprowadzeniem do Kodeksu cywilnego instytucji służebności przesyłu, za niezgodną z Konstytucją.
Potencjalne skutki wyroku TK
Wyrok TK może mieć istotne skutki praktyczne. Należy pamiętać, że ich zakres będzie zawsze zależny od stanu faktycznego konkretnej sprawy. Niewątpliwie, właściciele nieruchomości mogą mieć podstawy do kwestionowania zasiedzenia w toczących się oraz przyszłych postępowaniach. Przedsiębiorstwa przesyłowe z kolei mogą być zobligowane do rzetelniejszych uregulowań korzystania z cudzego gruntu, np. w formie zawierania umów, uzyskiwania decyzji administracyjnych lub innych tytułów formalnych.
Nowy etap w sporach o infrastrukturę przemysłową
Dotychczas uznawana praktyka została poddana rewizji z perspektywy konstytucyjnej. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego wyznacza nowy punkt odniesienia dla sądów powszechnych przy ocenie biegu zasiedzenia, charakteru posiadania oraz granic ingerencji w prawo własności. Warto zauważyć, że wyrok ten nie stanowi automatycznego rozstrzygnięcia w każdej sprawie. Każdorazowo zachodzi konieczność indywidualnej i szczegółowej analizy stanu faktycznego i prawnego.
Źródło zdjęcia: Wikiepedia